Bu Sektör Para Kazanıyor Demek için İşin İçine Girmek Lazım
JEOLOJİ İLE BAŞLAYAN YOLCULUĞUM OTOBÜS SEKTÖRÜNDE DEVAM EDİYOR
1971 yılında Kayseri’de doğdum. İlk, orta ve lise eğitimimin ardından 1993 yılında Selçuk Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği bölümünden mezun oldum ancak mesleğimi hiç yapmadım; hayat beni satış tarafına yönlendirdi. 1997 yılında Kayseri’de bir otomotiv bayisinde satış danışmanı olarak işe başladım. Sonraki yıllarda satış şefliği, satış müdürlüğü ve nihayetinde otobüs satış müdürlüğü görevlerinde bulundum.
2018 yılına kadar otomotiv sektörünün içinde, özellikle ticari araç ve otobüs tarafında çalıştım. O yıl pazarın daralmasıyla birlikte bayiler küçülmeye gitti ve görev yaptığım bayi kapandı. Emekliliğime çok az kalmışken yolum tekrar otobüs camiasıyla kesişti. 2018 yılının ekim ayında Nevşehir Seyahat Genel Müdürü olarak göreve başladım. O günden bu yana şirketin işletme ve operasyon tarafını yönetiyorum.
AYLIK YAKLAŞIK 30 BİN YOLCUYA HİZMET VERİYORUZ
Nevşehir Seyahat’in filosunda şu anda 23 araç bulunuyor. Geçmişte bu sayı 28 civarındaydı. Ulusal firmaların bölgede daha yoğun çalışmaya başlaması, bazı hatlarda rekabetin yükselmesi ve özellikle sahil yönlerinde doğudan ve Kayseri’den gelen araçların oluşturduğu fiyat baskısı nedeniyle bazı güzergâhlarımızı azalttık. Mevcut filomuzun yaklaşık 15-16 aracı özmal, kalan bölümü ise bireysel otobüsçülerin araçlarından oluşuyor.
Güneydoğu, Adana, Mersin, Hatay, Gaziantep, Osmaniye ve Şanlıurfa yönlerinde hatlarımız bulunuyor. Batıda Ankara ve İstanbul’un yanı sıra Çanakkale’ye de çalışıyoruz. Şirket bünyesinde 100’ün üzerinde personelimiz var; bunun yaklaşık 70’i otobüs personelinden, kalan kısmı ise yazıhane ve diğer operasyon çalışanlarından oluşuyor. Aylık yolcu sayımız da yaklaşık 30 bin seviyesinde ve genel olarak istikrarlı bir yapı sergiliyor.
KAPATTIĞIMIZ HATLARDA BİLE BİZİ BEKLEYEN İŞLETMECİLER VAR
Türkiye’nin birçok noktasında geçmişten gelen şube ve işletmeci ağımız bulunuyor. İzmir, Safranbolu ve Zonguldak gibi bugün aktif olarak çalışmadığımız yerlerde dahi hâlâ bizi arayan, hatları yeniden açıp açmayacağımızı soran işletmecilerimiz var. Bu, yerel bir markanın yıllar içinde oluşturduğu güvenin ve bağın önemli bir göstergesi.
Ancak uzun hatların maliyeti artık çok yükseldi. Sadece bir hattı açmak yetmiyor; yakıtını, personelini, otogar giderlerini, bakımını ve yolcu potansiyelini birlikte değerlendirmek gerekiyor. Bu nedenle geçmişte çalıştığımız bazı hatlardan çekilmek zorunda kaldık. Talep olsa bile maliyet dengesi oluşmuyorsa sırf hat açık kalsın diye zararına çalışmak mümkün değil.
YAKIT MALİYETİ ARTIK GELİRİN YÜZDE 55’İNE KADAR ÇIKIYOR
Bugün işin tam içerisindeyiz ve gider kalemlerini günlük olarak görüyoruz. En büyük yük yakıt. Bizim hesaplarımızda yakıt gideri, bazı dönemlerde gelirin yüzde 55’ine kadar çıkabiliyor. Bunun yanında personel giderleri, sigorta, bakım, sanayi masrafları ve vergiler geliyor. Bazı giderler işletmenin kasasından çıkmasına rağmen KDV açısından aynı ölçüde belgeye bağlanamadığı için ayrıca vergi yükü oluşturabiliyor.
Özellikle sanayi ve bakım tarafındaki artışlar son yıllarda çok ciddi seviyeye ulaştı. Parça, işçilik ve servis maliyetleri her yıl daha fazla yükseliyor. Bu yüzden sektör dışarıdan göründüğü gibi yalnızca bilet satıp gelir elde edilen bir iş değil. Giderleri yönetemediğiniz anda, yüksek ciroya rağmen kârlılık çok hızlı biçimde eriyebiliyor.
ARAÇ YENİLEYEN FİRMALAR MALİYETİ DAHA İYİ YÖNETTİ
2021 sonrasında araç yatırımı yapıp filolarını düzenli yenileyen firmaların önemli bir avantaj elde ettiğini düşünüyorum. Yeni araç alan firma bir taraftan KDV avantajı sağlayabiliyor, diğer taraftan araç masrafa girmeden daha yüksek ikinci el değeriyle satılabiliyor. Böylece hem satın alırken hem çalıştırırken hem de elden çıkarırken daha kontrollü bir mali yapı oluşuyor.
Finansal sebeplerle araç değişimini yapamayan firmalar ise zamanla geride kalıyor. Dışarıdan bakıldığında yeni otobüs alan birkaç firma görülüp “Demek ki sektör çok para kazanıyor” deniliyor. Bu çok yanıltıcı bir değerlendirme. Birkaç yatırım kararına bakarak sektörün tamamının kârlı olduğunu söylemek doğru değil; gerçeği görmek için işin içine, günlük maliyetlere ve operasyonun bütününe bakmak gerekiyor.
OTOBÜS SATARKEN BİZE SATIŞ MÜDÜRÜ DEĞİL, YATIRIM DANIŞMANISINIZ DERLERDİ
Otomotiv sektöründe çalıştığım yıllarda bize sık sık “Siz satış müdürü değil, yatırım danışmanısınız” denirdi çünkü otobüs, ticari araç tarafında çok yüksek sermaye gerektiren bir yatırım. Marka, ikinci el değeri, bakım maliyeti, finansman ve kullanım süresi gibi birçok unsur birlikte hesaplanmak zorunda.
Otobüs özellikle güçlü bir ikinci el piyasası bulunan markalarda yatırım aracı gibi de görülebiliyor. Bu yüzden dışarıdan kârlı ve cazip bir iş izlenimi veriyor ancak otobüsçülük aynı zamanda içine girenin kolay kolay çıkamadığı, yanlış finansman ve maliyet yönetiminde ciddi borç yükü oluşturabilen bir sektör. Yerel firmalar da yalnızca gelir için değil; marka, çevre, prestij ve şehrin kendilerine yüklediği sorumluluk nedeniyle bu işi sürdürmeye devam ediyor.
YEREL FİRMALAR BİR NEVİ ŞEHRİN KENDİ MARKASI
Türkiye’de hemen her ilin yıllardır hizmet veren bir veya birkaç yerel firması vardır. Nevşehir Seyahat de bunlardan biri. Yerel firma sahiplerinin bu işi sürdürmesinde yalnızca ticari kazanç yok; şehrin hafızası, isim hakkı, prestij ve insanların markaya olan aidiyeti de etkili.
Bazen firma sahibi “Bu işi bırakırsam şehir ne der, çevrem ne der?” düşüncesiyle devam ediyor. Bu da otobüsçülüğün başka sektörlerden ayrılan taraflarından biri. Son dört yılda ise denetim ve ceza yüklerinin artması, bu duygusal ve yerel bağı daha da zorlayıcı hâle getirdi. Yüksek sermaye bağlanan bir işte sürekli ceza ve maliyet baskısıyla karşılaşmak sürdürülebilirliği zorluyor.
ANLIK SİGORTA GİRİŞLERİ YAPILAMADIĞI İÇİN CEZA FİRMAYA KALIYOR
Şu anda en önemli sorunlarımızdan biri personel sigortalarının sahadaki çalışma düzenine uygun şekilde anlık yönetilememesi. Otobüsçülükte personel değişimi çok hızlı gerçekleşebiliyor. Bir kaptan peronda “Ben gidemiyorum” dediğinde seferi iptal etme şansınız yok; yerine başka birini bulup araca bindirmek zorundasınız ancak sigorta bildiriminin teknik ve idari süreçleri bu hızla örtüşmediğinde ciddi cezalarla karşılaşılabiliyor.
Üstelik cezalar çoğu zaman doğrudan firmaya yazılıyor. Bireysel araç sahibi veya personel bu süreçlerin farkında olmayabiliyor; ancak sonuçta sorumluluk ana firmaya geliyor ve firma da bunu esnafa rücu etmek zorunda kalıyor. Saha gerçekliğiyle mevzuatın aynı hızda işlememesi, büyük ölçekli şirketlerde çok ciddi mali risk yaratıyor.
HAVA YOLUNDAKİ GİBİ BİRKAÇ BÜYÜK FİRMA MI KALACAK?
Bugünkü yapı uzun vadede daha fazla kurumsallaşmayı zorunlu kılıyor. Sektörde havayoluna benzer biçimde daha az sayıda, daha büyük ve daha disiplinli firmanın kalacağı yönünde bir eğilim görüyoruz. Kamu otoritesinin de daha düzenli, daha denetlenebilir ve kalite standardı yüksek bir yapı istediğini düşünüyoruz.
Fakat şehirlerarası otobüsçülüğün doğası havayolundan çok farklı. Ağrı’dan İstanbul’a, Urfa’dan Trabzon’a kadar çok farklı yolcu profilleriyle, bagajlarla, karla, yağmurla, yol koşullarıyla ve anlık insan ilişkileriyle mücadele ediyorsunuz. Havalimanında barkod, X-ray ve kontrollü alan sistemi var; otogarlarda ise aynı standardı her yerde kurmak kolay değil. Bu nedenle sektörü disipline ederken saha gerçekliğini de mutlaka hesaba katmak gerekiyor.
ÖZEL OTOGAR ÜCRETLERİ SEKTÖRÜN EN AĞIR YÜKLERİNDEN BİRİ
Otogar tarafında belediyelerin işlettiği tesislerle özel işletmeler arasında ciddi farklar görebiliyoruz. Belediyeler çoğunlukla giderini karşılayacak daha makul tarifeler uygularken, bazı özel otogarlarda çıkış ücretleri işletmeci açısından çok ağır bir maliyet kalemine dönüşüyor. Araç boş da olsa dolu da olsa belirlenen tarifeyi ödemek zorunda kalıyorsunuz.
Ben bu konuda yıllardır itiraz ediyorum. Kaynakta belirttiğim üzere, yolcu sayısına bağlı bir ücretlendirme düzenlemesinin uygulanması gerektiğini düşünüyoruz; ancak sahada bunun yeterince karşılık bulmadığını görüyoruz. Bakanlığa fiş ve çıkış belgeleriyle başvurular yaptık. Bizim talebimiz çok net: Otogar ücretleri objektif kriterlere, yolcu ve hizmet miktarına dayalı, şeffaf ve öngörülebilir bir yapıya kavuşmalı.
REKABET VAR DİYE BİLET FİYATINI UYGULAYAMIYORUZ; OTOGARDA İSE TEK FİYAT DAYATILIYOR
Bilet tarafında firma olarak tarifeyi alsak bile rekabet nedeniyle çoğu zaman ilan edilen fiyatın altında satış yapıyoruz. Aynı hatta birçok firma var ve yolcuyu kazanmak için fiyatı piyasa belirliyor. Otogar tarafında ise özellikle tek bir işletmenin bulunduğu yerlerde benzer bir rekabet mekanizması yok. İşletmeci tarifesini belirliyor ve siz o fiyatı ödemeden çıkış yapamıyorsunuz.
Bu konuda özel bir otogar işletmesiyle mahkemelik olduğumuz da oldu. Mahkeme sürecinde “Bu fiyat hangi kritere göre belirlendi?” sorusu gündeme geldi. Bence meselenin özü de burada. Her ilde, her başvuruda farklı bir tabloyla karşılaşmak yerine, sektörün taşıyabileceği ve hizmetin gerçek maliyetine dayanan ortak bir sistem kurulmalı.
KAPTANLARIN VE MUAVİNLERİN ÖMRÜ YOLLARDA GEÇİYOR
Sektörün bir diğer kritik konusu yetişmiş personel. Kaptanlarımız ve muavinlerimiz düzenli çalıştıklarında gelirleri birçok mesleğe göre tatmin edici olabiliyor; ancak yaptıkları iş gerçekten çok ağır. Kaptanların hayatlarının önemli bölümü yolda geçiyor. Ailelerini az görüyorlar, farklı hava ve yol şartlarında sürekli sorumluluk taşıyorlar. Muavinlik de fiziksel ve psikolojik olarak kolay bir meslek değil.
Buna rağmen yeni ve eğitimli personel bulmakta zorlanıyoruz. Bu yalnızca bizim sektörümüze özgü değil; bugün birçok iş kolu nitelikli eleman arıyor. Mesleki eğitimin bu alanlara daha fazla insan hazırlaması gerektiğini düşünüyorum çünkü bütün zorluklarına rağmen otobüsçülüğün çok güzel bir tarafı da var: İnsanları sevdiklerine kavuşturuyoruz. Öğrenciyi ailesine, çalışanı memleketine, yolcuyu gideceği yere sağ salim ulaştırdığımızda bunun mutluluğu başka.
ZOR BİR İŞ AMA HÂLÂ SEVİLEN TARAFI ÇOK
Her yıl daha fazla maliyet, daha fazla denetim ve daha fazla riskle karşı karşıyayız. Buna rağmen şehirlerarası taşımacılık canlı, hareketli ve insanla iç içe bir iş. Özellikle Nevşehir gibi öğrenci hareketliliğinin yüksek olduğu bir şehirde Adana, Mersin, Ankara, Bursa ve diğer illere giden gençleri, aileleri ve yolcuları uğurlamak bu işin insani tarafını oluşturuyor.
Bütün şikâyetlere rağmen bu sektörün sevilen tarafları hâlâ çok. İnsanların kavuşmasına aracılık ediyorsunuz; bayramda, tatilde, okul döneminde binlerce insanın yolculuğunu üstleniyorsunuz. Bizim için en önemli şey de yolcumuzu sağ salim gideceği yere ulaştırmak. Allah bütün meslektaşlarımızı kazadan beladan korusun; herkese hayırlı yollar diliyorum.
